Erindi Margrétar Unnar Ólafsdóttur, hjúkrunarfræðinema, á aðalfundi FÍH

Margrét Unnur Ólafsdóttir, 3. árs hjúkrunarnemi, hélt erindi á aðalfundi Félags Íslenskra Hjúkrunarfræðinga 19. maí síðastliðinn. Erindið á við okkur öll en þar sem innslag þess tengist sérstaklega málefnum hinsegin fólks þá fengum við að birta það hér í sérstökum tengslum við Hinseginhátið á Norðurlandi Eystra og viðeigandi að það sé gert í júnímánuði sem er einmitt sá mánuður sem hinsegin samfélagið heldur upp á út um allan heim sem mánuð réttindabaráttu hinsegin fólks.

Erindið er hér að neðan.

---

Góðan daginn kæru hjúkrunarfræðingar, hjúkrunar nemar og aðrir fundargestir. Ég heiti Margrét Unnur og er hjúkrunarnemi við Háskólann á Akureyri. Fyrst og fremst langaði mig að þakka fyrir þetta tækifæri að fá að standa hér og ávarpa þennan flotta og fjölbreytta hóp hjúkrunarfræðinga fyrir hönd okkar, hjúkrunarnema. Þegar mér bauðst þetta tækifæri rigndi yfir mig hugmyndum og þar af leiðandi miklum valkvíða varðandi það hvað mig langaði að tala um hér. En eitt ákveðið málefni var mér efst í huga.

Mig langaði að byrja á að segja ykkur frá því að síðustu tvö ár hef ég fengið að taka þátt í þvernorrænu námskeiði hjúkrunarfræðinema sem snýr að hinsegin málefnum, þá fyrst og fremst kynvitund og kynhneigð, og aðkomu hjúkrunarfræðinga í þeim efnum. Þetta námskeið var haldið í Háskólanum á Akureyri í fyrra, þar sem við á Akureyri buðum stúdenta og kennara hinna Norðurlandanna velkomna og í vor ferðaðist ég til Fredrikstad í Noregi til að taka aftur þátt og kynna úttekt á viðtali sem ég tók við trans einstakling um það hvernig hans upplifun af heilbrigðiskerfinu hérlendis væri. Þar stóð ég líka fyrir framan hóp einstaklinga og sagði þeim frá því hve öruggt og gott það væri að vera hinsegin einstaklingur á Íslandi, kynnti helstu úrræði sem í boði eru, allt frá trans teyminu til allskyns ráðgjafar sem hægt er að fá í gegnum samtökin ´78. Þar sýndi ég líka stöðu Íslands á regnbogakortinu, sem er skýrsla sem gefur löndum stig út frá lagalegri stöðu, en þar er Ísland í þriðja sæti á heimsvísu á eftir Spáni og Möltu. Þannig að við erum að minnsta kosti framarlega í lagalegu samhengi hinsegin hagsmunabaráttunnar, þó mikið og harkalegt bakslag sé búið að eiga sér stað síðustu árin.

Á námskeiðinu áttaði ég mig því á því hvað við á Íslandi stöndum framarlega í málefnum hinsegin fólks á sama tíma og ég sá hvar rými er fyrir breytingar og bætingar - vegna þess að það má alltaf gera betur! Þar að auki undirstrikaði það enn fremur fyrir mér hve mikilvægt það er fyrir stétt eins og hjúkrunarfræðinga, að fá fræðslu og vettvang til að spyrja spurninga beint til þessa hóps – eins og við fengum að gera á námskeiðinu. Þar voru til dæmis danskur trans maður og móðir hans með kynningu og umræður með okkur – þar sem við fengum bara að spyrja spurninga – um hans upplifun af því að vera trans einstaklingur í Danmörku og mjög dýrmætt fannst mér að fá líka að heyra af upplifun móður hans í gegnum allt ferlið. Þetta er námskeið sem, að mínu mati, ætti ekki að vera val fyrir nokkra hjúkrunarnema á hverju ári, heldur skyldu námskeið fyrir allra hjúkrunarnema. Því ég lærði svo mikið um það hvernig á að eiga samskipti við einstaklinga sem eiga erfiða reynslu af heilbrigðiskerfinu og hvernig byggja má upp meðferðarsamband á grunni sem er kannski ekki sléttur og fínn. Og það mun ekki aðeins koma að góðum notum í samskiptum við hinsegin einstaklinga, heldur hvern sem er, sem á erfitt með að treysta heilbrigðisstarfsfólki.

EN – Bókstaflega sama dag og ég stóð fyrir framan þennan hóp hjúkrunarnema og dásamaði Ísland í þessum málum fór fram umræða á Alþingi okkar Íslendinga, sem sló mig rækilega eins og blaut tuska í andlitið. Um það að regnbogafánar væru pólitískur áróður sem hefðu ekki góð áhrif á börn og unglinga. Sú yfirlýsing á ekki við neinar stoðir að styðjast og mér dettur svo margt annað í hug sem brýnna er að taka fyrir á Alþingi.

Þessi umræða minnti mig enn og aftur á það að regnboga hálsbandið sem ég ber í vinnunni á hverjum degi er ekki bara skrautleg lyklakippa, heldur getur hún verið munurinn á því hvort skjólstæðingi finnist hann öruggur til að vera 100% hann sjálfur eða ekki.

Umræðan minnti mig á mikilvægi þess að búa til öruggt rými hvar sem ég kem, innan sem utan vinnustaðarins míns. Öruggt rými getur til dæmis birst í regnbogafána á deild sjúkrahúss eða biðstofu heilsugæslu, það getur birst í hálsbandi með regnbogafánanum, eða þegar við erum óviss um það hvaða fornafn skjólstæðingurinn okkar notar getum við byrjað á því að segja „hæ ég heiti Margrét og ég nota fornafnið hún, en þú?“ Þessi litla breyting, með því að byrja á að kynna sjálfan sig getur gert það að verkum að skjólstæðingnum líði síður eins og honum sé stillt upp við vegg. Því við getum heldur ekki vitað hvernig upplifun og reynsla einmitt þessa einstaklings hefur verið í tengslum við að koma út, hefur hann mætt miklu mótlæti eða hefur hann fengið mikinn meðbyr? Þetta er það sem ég myndi kalla faglega forvitni og er hún svo innilega mikilvæg í samskiptum við hinsegin einstaklinga. Fagleg forvitni birtist líka í því hvernig við spyrjum spurninga, hvort við nálgumst spurningarnar út frá fyrir fram ákveðnum hugmyndum út frá kynhneigð eða kynvitund, sem kallast öðrum orðum fordómar, eða hvort við sýnum einstaklingum skilning og virðingu í verki.

Einn hópur sem mér finnst oft gleymast í umræðunni um réttindi hinsegin fólks eru aldraðir. Rannsóknir sýna að margir eldri hinsegin einstaklingar upplifa enn óöryggi innan heilbrigðis- og öldrunarþjónustu og óttast að þurfa að fara „aftur inn í skápinn“, ef svo má að orðum komast“, þegar þeir verða háðir þjónustu annarra. Og þegar þeir búa til dæmis inni á hjúkrunarheimili, á meðal annarra jafnaldra, sem ekki sýna kynhneigð eða kynvitund eins mikinn skilning og ákjósanlegt væri (Dybdahl Jakobsen o.fl., 2023; McMullen-Roach o.fl., 2025). 

Sá ótti á sér djúpar rætur í lífsreynslu fólks sem ólst upp á tímum þar sem hinseginleiki var fordæmdur, þaggaður niður og skilgreindur sem geðsjúkdómur (Fasullo o.fl., 2022; Siverskog, 2025). Það er sérstaklega mikilvægt að hlúa að þessum hópi, því þetta eru einstaklingarnir sem báru mannréttindabaráttu hinsegin fólks á herðum sér — fólk sem barðist, hvert á sinn hátt, fyrir réttinum til að fá einfaldlega að vera það sjálft. Við eigum þeim ekki aðeins virðingu að gjalda fyrir þá baráttu, heldur einnig að tryggja að þau geti elst með reisn, öryggi og frelsi til að vera áfram það sjálft (Siverskog og Bromseth, 2019).

Þannig að, þegar öllu er á botninn hvolft, þá breytum við kannski ekki upplifun hinsegin einstaklinga á heilbrigðiskerfinu yfir nótt, með einu regnboga hálsbandi. En það er möguleiki á að hinsegin einstaklingur veigri sér síður við að sækja sér heilbrigðisþjónustu ef hann á jákvæða upplifun hjá okkur. Kannski verður eldri maður öruggari með að nefna manninn sem hann elskaði, eða kannski upplifir ung hinsegin manneskja í fyrsta sinn að hún þurfi ekki að skammast sín fyrir það hver hún er þegar hún talar við hjúkrunarfræðinginn í skólanum sínum.

Að mínu mati er það einmitt svona sem við byggjum upp raunverulega traust rými – ekki með stórum orðum einum saman, heldur litlum en sýnilegum skilaboðum um að hér sé pláss fyrir alla.

Heimildaskrá

Dybdahl Jakobsen, M., Bromseth, J. C. H., Anna, S. og Krane, M. S. (2023). The provision of healthcare services to older LGBT adults in the nordic countries: A scoping review.https://doi.org/10.1080/02813432.2023.2242713

Fasullo, K., McIntosh, E., Buchholz, S. W., Ruppar, T. og Ailey, S. (2022). LGBTQ older adults in long-term care settings: An integrative review to inform best practices. Clinical Gerontologist, 45(5), 1087–1102. https://doi.org/10.1080/07317115.2021.1947428

McMullen-Roach, S., Kumar, S., Inacio, M. og Murray, C. (2025). The perspectives and experiences of older LGBTI+ adults about long-term care: A qualitative systematic review and meta-synthesis. The Gerontologist, 65(7), 1. https://doi.org/10.1093/geront/gnaf048

Siverskog, A. (2025). Heteronormative silences and queer resistance in queer people’s experiences of eldercare and home. Sexualities, 28(1-2), 654–667. https://doi.org/10.1177/13634607231212810

Siverskog, A. og Bromseth, J. (2019). Subcultural spaces: LGBTQ aging in a swedish context. International Journal of Aging & Human Development, 88(4), 325–340. https://doi.org/10.1177/0091415019836923